شوک دیجیتال بر پیکره علم و دانش؛ تبعات تلخ خاموشی اینترنت بر دانشگاه

قطعی اینترنت در ایران بیش از دو ماه است که ادامه دارد و تا امروز بوی بهبودی از اوضاع آن به مشام نمی‌رسد. در بسیاری از کشورها امروز اینترنت دیگر تنها ابزاری برای ارتباط نیست؛ بلکه به آن به‌عنوان زیرساختی حیاتی برای دسترسی به علم و دانش و پیشرفت علمی نگاه می‌شود. امروز دیگر علم نه امری تماما بومی بلکه ماهیتی فرامرزی دارد و قطع دسترسی دانشجویان یا محدود کردن آنها برای دسترسی به اینترنت و سرویس‌های جهانی می‌تواند لطمه جبران ناپذیری بر پیکره علم و دانش و دانشگاه بزند. امروز دانشجویان نه تنها به مقالات علمی، کتاب‌ها، کلاس‌ها و امکانات پژوهشی دسترسی ندارند، بلکه شاهد کاهش رتبه علمی دانشگاه‌های کشور در میان مهم‌ترین دانشگاه‌های جهان هستیم. امری که وزارت علوم در ایران مدت‌ها برای بهبود آن تلاش کرده و برنامه‌ریزی کرده بود. 

ایست قلبی در حوزه دانش و دانشگاه

در حالی که جهان در سال ۲۰۲۶ با شتابی بی‌سابقه به سوی ادغام هوش مصنوعی در تار و پود آموزش عالی حرکت می‌کند، یوتیوب تبدیل به دانشگاهی آنلاین شده و دانشگاه‌‌ها برای در دسترس قرار دادن پژوهش‌های علمی خود بی‌تاب‌اند، از زمستان ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ و شاید تا مدتی بیش از این، جامعه علمی ایران سالی متفاوت و دشوار را پشت سر گذاشته است. اختلالات گسترده و قطعی اینترنت، تنها یک چالش مخابراتی نبود؛ بلکه به مثابه یک ایست قلبی در جریان تبادل داده‌های علمی عمل کرد.

تنها در یک نمونه رتبه علمی ایران از هفده به رتبه هجده سقوط کرده است. رتبه علمی دانشگاه‌ها تنها بر پایه تعداد مقالات نیست. شاخص‌هایی نظیر استنادات بین‌المللی و تشکیل یا شرکت در شبکه پژوهشی بین‌المللی به شدت به حضور آنلاین اساتید و دانشجویان نخبه وابسته است. 

همچنین وقتی وب‌سایت‌های دانشگاهی و پروفایل‌های اساتید در گوگل اسکولار به‌روزرسانی نشوند، پژوهشگران جهان قادر به دیدن و ارجاع به یافته‌های نخبه‌ها و اساتید ایرانی نیستند. این یعنی مرگ خاموش دانش در کشور که آسیب آن از همین حالا هم به وضوح مشخص است.

بن‌بستی واقعی

دانشجویان برای انجام امور پژوهشی، رجوع به مقالات، دسترسی به کنفرانس‌های بین‌المللی و کسب دانش با مشکلاتی باور نکردنی روبه‌رو هستند که بخش عمده آنها به عدم دسترسی به اینترنت برمی‌گردد. این درحالی است که طی سال‌های اخیر اینترنت نه تنها یک امتیاز ویژه، بلکه حقی اساسی برای همگان و به ویژه اهالی دانش و دانشگاه محسوب می‌شود.

حالا دیگر محاسبات سنگین ژنتیک، فیزیک و هوش مصنوعی بر روی سرورهای جهانی انجام می‌شود. بدون اینترنت، عملا توان محاسباتی یک پژوهشگر به سیستم شخصی‌اش محدود می‌شود که در نهایت به معنای توقف کامل تحقیق و پژوهش به حساب می‌آید. 

از سوی دیگر یک دانشجوی پزشکی امروز می‌تواند تنها با استفاده از اینترنت و عینک‌های هوشمند به تماشای جراحی‌های بزرگ و دقیق و ظریف بنشیند و همین ایده هم دیگر برای دانشجویان ایرانی رویایی دور دست به حساب می‌آید.

بسیاری از دانشجویان تحصیلات تکمیلی که پروژه‌هایشان وابسته به APIهای خارجی یا سرورهای محاسباتی خارج از کشور بود، با سدی محکم برخورد کردند. این موضوع نه تنها زمان فارغ‌التحصیلی را عقب انداخت، بلکه کیفیت داده‌های تجربی را نیز زیر سوال برد.

بد نیست بدانید که داوری مقالات بین‌المللی برای اساتید ایرانی که یک امتیاز نخبگانی محسوب می‌شود، در سال ۲۰۲۶ به دلیل دشواری دسترسی به پنل‌های ژورنال‌ها با اختلال جدی مواجه شد که نتیجه آن کاهش نفوذ علمی ایران در هیئت تحریریه مجلات معتبر بود.

روان‌هایی که فرسوده می‌شوند

طی بیش از شصت روز گذشته بسیاری از پروژه‌های دانشگاهی زمین خورده و با آینده‌ای نامشخص روبه رو هستند. روند آموزش هر چند در بستر شبکه داخلی کماکان با قوت ادامه دارد؛ اما کیفیت آن بدون دسترسی به اینترنت همچنان بسیار پایین باقی مانده و نیازهای پژوهشگران و دانشجویان را رفع نمی‌کند. این امر موجی از فرسودگی روانی را با خود دارد که با گذشت زمان بر آن افزوده می‌شود.

پیامدهای ناگوار برای ایران

امروز اهالی علم و دانش بیش از هر زمان دیگری به کوچ از ایران فکر می‌کنند. مرجعیت علمی در داخل کشور با سرعتی باور نکردنی در حال از دست رفتن است. موجی از مهاجر دانشجویان و اساتید که به دنبال دسترسی به دانش و حضور در مجامع علمی بوده و آن را حق اساسی خود می‌دانند به زودی آغاز خواهد شد و ممانعت از آن حتی اگر امروز دسترسی به اینترنت برای همه افراد و اقشار ممکن شود، بعید به نظر می‌رسد. بازگرداندن اعتماد به دانشجویانی که از زمستان گذشته تا امروز لطمه‌های فراوانی از قطعی اینترنت خورده‌اند، برای بدنه دانشگاه، وزارت علوم و کشور به آسانی ممکن نخواهد بود.

بدون اتصال پایدار به جهان، رتبه علمی ما نه در میدان رقابت، بلکه در اتاق‌های دربسته و با آمارهای داخلی سنجیده خواهد شد که فرسنگ‌ها با واقعیت‌های توسعه جهانی فاصله دارد.