اینترنت فقط ابزار کار نیست؛ صدا، اندیشه و ارتباط انسانی است

گلرخ داوران، بنیان‌گذار اسنپ‌دکتر، در یادداشتی که برای دیجیاتو نوشته دسترسی به اینترنت و اطلاعات را حقی انسانی می‌داند که مخدوش کردن این حق در هر شرایطی محکوم است. او تاکید می‌کند اینترنت فقط ابزار کار نیست.

«از روی یاسوج رد شدن، احتمالا ۴ دقیقه دیگه اصفهان باشن»، سریع به خواهرم تلفن می‌زنم که صدای تلویزیون را زیادتر کند تا خواهرزاده ۸ ساله‌ام کمتر صدای هولناک جنگنده‌ها را بشنود. پرده‌ها را می‌کشم و گربه‌ام را هدایت می‌کنم جایی دور از پنجره‌ها. نفس عمیقی می‌کشم و فروم زیرزمینی را آپدیت می‌کنم. در شرایطی که دسترسی به شبکه‌های اجتماعی و اخبار به شدت محدود شده، آدم‌ها از شهرهای مختلف ایران در این سایت از هشدارها و اخبار می‌نویسند و با هم همدردی می کنند.

«سایت مورد نظر مسدود است!». به لطف فیلترینگ ثانویه روی شبکه ملی اطلاعات (اینترانت) آخرین پناهگاه را هم از دست داده‌ام. دست نامرئی محکمی گلویم را فشار می‌دهد. مستاصل و ناتوانم. با خودم فکر می‌کنم که احتمالا هزاران کاربر دیگر فروم هم همین حس را داشته باشند. جواب این سوال‌ها که «چرا قطعی اینترنت بد است» یا «چرا برای منافع امنیتی می‌توان اینترنت را قطع کرد»، سال‌هاست که بین کارشناسان فناوری و سیاست‌گذاران مطرح می‌شود. یک طرف بر ضرورت کنترل تهدیدهای سایبری و امنیت ملی تاکید دارد، طرف دیگر بر ناکارآمدی فنی و آسیب‌های اقتصادی آن.

این بحث‌های بی پایان از اوایل دهه هشتاد شمسی آغاز شد، وقتی ایده «شبکه ملی اطلاعات» یا «اینترنت ملی» مطرح و در سال‌های بعد با سرمایه‌گذاری‌های سنگین پیگیری شد. تلاشی که ظاهرا الهام‌گرفته از وضعیت اینترنت در مدینه فاضله چین بود، ولی در عمل بیشتر به یک نسخه تندروی ناقص شبیه بود و به واکنشی تبدیل شد که گاه و بیگاه، به بستن کامل «شیر اینترنت» برای مردم و باز گذاشتن آن برای اقلیتی منجر می‌شود. شرایطی که ظاهرا دستورالعمل خاص و متولی مشخصی ندارد و بسته به صلاحدید برای آن تصمیم گیری می‌شود. نتیجه حدود بیست سال چالش، حالا شکستن یک رکورد جهانی بی بدیل است. چهل و یک روز قطعی اینترنت و ترافیک اینترنت جهانی یک درصدی برای ایرانیان، در زمان نگارش این یادداشت که ظاهرا تا زمان نامشخصی ادامه دارد.

حتی در شرایط عادی، طرح اینترنت ملی و محدودیت های این چنینی با مشکلات جدی روبه‌رو بود: از نظر فنی، شبکه داخلی نمی‌تواند پیچیدگی، سرعت و تنوعی مشابه سرویس‌های جهانی را تامین کند؛ بسیاری از اپلیکیشن‌ها و خدمات روزمره روی زیرساخت‌های خارجی ساخته شده‌اند و نسخه داخلی‌شان ناقص است و کیفیت پایینی دارند. از نظر اقتصادی کسب و کارهای ایرانی وابسته به اینترنت (به جز چند اپلیکیشن داخلی که پایگاه بزرگی از کاربران دارند) در چنین شرایطی با بحران‌های فنی و بازاریابی و عملیاتی مواجه می‌شوند.

ما در استدلال‌هایمان برای راضی کردن متولیان نامرئی قطعی اینترنت از اهمیت اقتصاد دیجیتال و از ناپایداری وضعیت موجود صحبت می‌کنیم، اما آن چه به آن کمتر می‌پردازیم و شاید برای همه طرفین بی‌اهمیت‌تر به نظر می‌رسد تاثیری است که این حد از کنترل و پیش‌بینی ناپذیری بر انسان‌ها می‌گذارد.

در بحران‌ها (و چه بحرانی واقعی‌تر از تهدید بقا؟) آدم‌ها به اطلاعات به‌روز، روایت‌های واقعی و ارتباط و هماهنگی با خانواده و دوستان و حمایت عاطفی دیجیتال نیاز دارند. بی‌خبری از حال عزیزان، ناتوانی در شنیدن روایت از منابع مختلف واضطراب غیرقابل اشتراک‌گذاری میلیون‌ها نفر، چیزی است که هیچ شبکه محدود و کندی نمی‌تواند جبران کند. اینترنت فقط «ابزار کار» نیست. صدا، کلام، اندیشه و ارتباط انسانی است.

انسان عصر حجر با خطوط روی دیوار غار ارتباط برقرار می‌کرد؛ انسان امروز ایرانی با یک تصویر یا چند جمله در شبکه‌های اجتماعی یا پیام‌رسان، معنای وجودش را می‌سازد. تعامل ما با دنیای دیجیتال حالا آن قدر گسترده شده که کافی است به ارتباطی که با ده‌ها اپلیکیشن و ابزار دیجیتال شکل داده‌ایم فکر کنیم. ارتباطی که بسیار فراتر از یک ابزار است و وقتی این ارتباط از دسترس خارج می‌شود، چیزی بیشتر از «کسب‌وکار» یا «اقتصاد دیجیتال» از بین می‌رود: حس امنیت و عاملیت.

کرامت انسانی در ناتوانی به حفظ آنچه فرد داشته و به آن خو گرفته و به دنبال تلاش بی نتیجه برای ارتباط آسیب می‌بیند. تنهایی دیجیتال فراگیر می‌شود. حتی با برقراری دوباره ارتباط و باز کردن دوباره «پیچ اینترنت»، تروما و آسیبی جبران‌ناپدیر هر یک از نسل‌ها و اقشار را به نوعی درگیر می‌کند. این متن نه برای متقاعد کردن تصمیم‌گیران نوشته شده، و نه یادداشتی است با مفهموم «لطفا اینترنت را وصل کنید». این یادداشت تلاشی است برای حک کردن تصویری روی دیوار غار دیجیتال‌مان از این روزها و تجربه جمعی عجیبی که در آن به سر می‌بریم. برای هم‌دردی با آن‌هایی که همین امروز زیر بمباران بی‌خبری و انزوا، دچار حس خفگی‌اند. اگر چه عدد فهمیدن خوب است اما ضرر را فقط با عدد و رقم های آسیب به اقتصاد نمی‌سنجند و حق را با ریاضیات و اقتصاد مطالبه نمی‌کنند.

به ساده ترین شکلی که می توانم می‌نویسم: دسترسی به اینترنت و اطلاعات حقی انسانی است و مخدوش کردن حق در هر شرایطی محکوم است.